Sahifa yuklanmoqda . . .


Qorako'z majnun

(Hikoya)

«Sizlardan qaysi biringiz o’z dinidan qaytsa va shu kofirligicha o’lsa, bas, ana o’shalarning (qilgan savobli) amallari xabata (bekor) bo’lur, ular do’zax ahlidurlar va u yerda mangu qolurlar».

(«Qur’oni Karim», «Baqara» surasi, 217- oyat)

«Jannatga kiradigan o’n nafar hayvondan biri bu «Ashobi kahf»ning vafodor itidir».

 (Hadisi sharif, «Al-jome al-Kabir»)

Saodat aya bomdod namozini o’qib, joynamoz poyida uzoq o’tirib qoldi. Bundan uch yil oldin olamdan o’tgan eri usta Turobga atab qur’on tilovat qildi. O’ris shaharlarida daydib qolib ketgan o’g’li Bo’rixonga xudodan insof tiladi. Baxti ochilmay, guldek umri xazon bo’layotgan qizi Qumriga achinib, shu farishtaginaning yo’lini och, deb Allohga iltijo qildi.

Kampir har sahar ichki bir ezginlik bilan shu gaplarni takrorlardi. U qo’l cho’zib, joynamozning bir burchini qayirib o’rnidan turdi.

Sentyabr oyoqlab, suvlar tiniqqan, ariq tublaridan bola-baqra tashlab yuborgan piyolami, choynak qopqog’imi, qoshiqmi shundoqqina ko’rinib turibdi. Qirg’oqlar zax tortib, ekin-tikin suv so’ramay qo’ygan palla. Qo’shni hovlilardan maktabga ketayotgan bolalarning injiqliklari, xarxashalari, onalarning yalinib-yolborishlari eshitilib turibdi. Kampir bu tovushlarga bir dam quloq tutib, boshini tebratib, kulib qo’ydi.

Saodat yoshligida juda chiroyli qiz bo’lgandi. Sochlari taqimini o’pardi. Taraganda shamshod taroq ushlagan qo’llari sochining uchigacha yetmasdi. Yarmini qismlab turib, buyog’ini tarardi. Opasi bu sochlarni qirqta qilib o’rganda, yana shunchasi ortib qolardi.

–E, soching qursin! –derdi opasi. –Qo’llarim tolib ketdi, sochingni o’rdirishga odam yollash kerak.

Ko’chada amirkon mahsi-kovushni g’irchillatib, sochlarini selkillatib yurganda qaragan ham qarardi, qaramagan ham. Yosh qizaloqlar orqasidan kelib, sochlarini ko’ziga surtib qochishardi.

Mana, yillar o’tib soch ham oqardi, siyraklashdi-yu, baribir o’sha uzunligicha qoldi. Uchiga biror narsa taqmasa, hurpayib, bo’yni, yelkalarini tutib ketadi. Shuning uchun ham u sochining uchiga o’g’ri tutar sandiqning kalitini osib qo’yadi. Sandiqni ochayotganda kalitni yechib olmaydi. Sochi uzun bo’lganidan tizzalasa, kalit bemalol qulfga yetadi. Endi yangi uylarga sandiq urf bo’lmay qoldi. Hamma uyni po’rim javonlar bosib ketdi.

Bundan tashqari, qulfni daranglatib ochadigan kalitlarni yasaydigan ustalar qolmagan.

Kampirning sochlari hamon yoshligidagidek. Faqat yarmidan ko‘pi oqarib ketgan. Orqasiga tashlab qo’yadigan, uchi birlashtirilgan ikki o’rim sochining uchiga erining frontdan olib kelgan og’irgina medalini osib qo’ygan. Tayyor ilgagi ham bor, sochni pastga tortib turadi.

Hovlining yarmiga yaqin joyga tangadek oftob tushirmaydigan qari tut barglari sarg’aya boshlagan. Qurigan shoxiga bahorda ilinib qolgan varrakning qamish qovurg’alari skeletdek bo’lib turibdi. Faqat uzun latta dumi shamolda ilondek to’lg’onadi.

Shu tut tagida bir oppoq it supurgi ustida uxlab yotibdi. Kichkinagina, belida belbog’dek ikkita biri qora, biri jigarrang chizig’i bor. Xuddi kimdir ataylab bo’yab qo’yganga o’xshab ko’rinadi. Tumshug’i bilan ikki ko’zi qop-qora. Bir ko’zining tepasida to’mtoq qoshi ham bor. U kampirning oyoq tovushidan bir ko’zini erinibgina ochdi-yu, chala yarim kerishib, yana uyquga ketdi.

–Ha-a, joningni huzurini bilmay o’l-a! Supurginiyam harom qilding.

–Qo’y, urishma, opasi, Qorako’z hali bola-da!

–Nima deyapsiz, oyijon! Bu it o’lgurga men nega opa bo’larkanman?! –dedi Qumrixon nolib.

–Agar Qorako’zni yana supurgi bilan ursang, unga kosov otsang, bilib qo’y, ukalaringnikiga ketib qolaman.

–Voy, oyijon-ey, it o’lsin, odamdan aziz bo’lmay! Shu itni deb bizni tashlab ketmoqchimisiz? Qo’ying-e!

–Shu bilan ovunib yuribman. Qayoqqa borsam, yonimda. Bir qadam nari ketmaydi. Menga aytchi, ukalaring, singillaring haftada bir xabar olsa oladi, olmasa yo’q. Kasalxonada yotganimda shu itgina ko’kragini qorga berib hovlida bir oy deraza tagida yotgan. Senlar qo’ni-qo’shnining qistovi bilan bir-ikki xabar oldilaring, xolos.

–Oyijon, qo’ying endi... –dedi Qumri norozi bo’lib.

Itning bir qulog’ida, bo’ynida, oyoqlarida qon qotib qolgan edi.

–Ahmoq! –dedi kampir. –Qayoqlarda sanqib yurganding?! Yana marjabozlikka bordingmi? Majnun bo’lmay ketkur! Ahvolingni qara, xotin talashib rosa ta’ziringni yebsan-ku! E o’lmagin-a, shilinmagan joying qolmapti... Endi o’zingdan ko’r. Majnun, yaralaringga dori surtaman. Illo, dod demaysan!

Qumrixon itning bo’ynidan bosib turdi, kampir yaralariga yod surta boshladi. It g’ingshiydi, ingillaydi. Qumrixonning qo’llarini tishlamoqchi bo’ladi.

–Ana, bo’ldi. Endi ovqatingni beramiz.

Bir oydan beri o’g’li surunkasiga kampirning tushiga kiradi. Na yotishida, na turishida halovat bor. O’g’lini o’ylagani-o’ylagan. Yoshi saksonga yaqinlashib, kuch-quvvatdan qola boshlagan, bolamni ko’rmay o’lib ketamanmi, deb kuyib-yonadi.

O’g’li Bo’rixon oltmish yettinchi yili armiyaga ketgan. Harbiy xizmati tugadi hamki uyga qaytmadi. O’sha yoqlarda uylanib, bola-chaqali bo’lib, qolib ketdi. Ba’zi-ba’zida undan «Ya zdorov» degan ikki enlikkina xat kelardi. Yaqin o’n besh yildirki, adresni unutib qo’yganmi, ishqilib, shu o’rischagina xat ham kelmay qo’ygan.

Kampir qo’ni-qo’shnilarnikiga ham chiqmaydi. Uyda o’tiraverib qon bo’lib ketadi. Ba’zan kiyim-boshlarini apil-tapil tugib  –o’g’illari yo qizlaridan birinikiga otlanib qoladi.

Baribir borgan joyida ham halovat topmaydi. Qizi Qumrixonni o’ylab qaytib keladi. Qumrixonning baxti chopmadi. Ikki bor turmush qildi, farzand ko’rmadi, qaytib keldi. Biron joyda ishlab ovunay desa, hayhotdek hovliga, munkillab qolgan onasiga kim qaraydi. Aka-ukalari, singillari: «Opa, qo’y, ishlama, tirikchiliging bizning bo’ynimizda, onamga qara», deb qo’yishmadi.

Kampirning o’g’illari, biznikida turing, oyi, deb xudoning zorini qilishsa ham, otang chiqqan uyni tashlab ketolmayman, men ham shu uydan chiqazilaman, deb ko’nmadi.

Kampir juda dono xotin edi. Bolalarim haftada bir marta xabar olishsa, yetti kun uyim to’ladi, albatta, ular quruq kelishmaydi, shu bahona Qumrining ham kuni o’tadi, deya qadrdon uyidan jilmasdi. Onalar shunaqa –baxti chopmagan bolasi bilan birga bo’ladi.

O’tgan yili o’tli-shudli, har ish qo’lidan keladigan nevarasi Anvarjon, tog’amni topib kelaman, deb chiqib ketdi. Shu ketgancha yigirma kun deganda daragini topib keldi.

Bu gapdan xabar topgan qo’shni xotinlar kampirni qutlagani kirdilar.

–Buvijon, tashvishlanmang, tog’amning ishlari «besh». Ro’zg’ori but, tirikchilikdan kami yo’q. Uchta bolasi bor. O’zi o’zbekchani esidan chiqarib yuboribdi. Men bilan o’rischa gaplashdi. Bitta sog’in echkisi, to’rtta qanor qopdek cho’chqasi, o’ntacha cho’chqachalari bor ekan. Qish zabtiga olganda shu mollarini ham uyiga opkirib olisharkan. Bo’chka-bo’chka samogonaroq yasab, qishi bilan ichisharkan. Qishloqdagilar tog’amni «Bo’rixon» demay, «dyadya Borya» deb chaqirishar ekan.

Bu gaplarni eshitib, kampir yer yorilmadi-yu, kirib ketmadi. Bolasi tushmagur-ey, qo’shni xotinlarning oldida shu gaplarni aytib o’tiribdi-ya! Birovga so’zini bermaydigan errayim kampirning shoxi sindi, ostona hatlamay uyda muqim o’tirib qoldi.

Qachongacha chilla o’tiraman, deb kampir bugun qizinikiga otlanib qoldi. Kampirning niyatini sezgan Qorako’z ostonaga borib o’tirib oldi. Yaqin bir oydan beri hech qayoqqa bormagan Qorako’z o’zida yo’q shod edi. Boshini bir tomonga egib irg ishlar, tezroq chiqmaysizmi, degandek, har xil ovoz chiqarib g’ingshirdi.

Kampir shoshilmasdi. O’sma ekilgan bir bo’yra yer oldida cho’nqayib, o’smalarning sersuv, bo’liq barglarini tagidan kertib uzardi. Oxiri kafti o’smaga to’lgach, rayhonning gul otmagan shoxlaridan sindirib olib, o’smaga qo’shib dastro’moliga o’radi. U qiz nevaralariga, kelin-u qizlariga albatta o’sma olib borardi. Nihoyat, kampir tugunni qo’ltiqlab chiqdi. Qorako’z o’tirgan joyidan bir sapchib ko’cha tomon otildi. Kampir uning ketidan borarkan, hoy, muncha shoshasan, sekinroq, deb javrardi.

Qorako’z uning gapiga tushungandek, ko’cha o’rtasida to’xtab orqasiga qaraydi. Kampir yetib kelguncha yayrab qulog’ini qashlaydi. Bir qulog’ini dikkaytirib, bittasini shalpaytirib erkalik qiladi. Orqa oyog’ida turib bir-ikki aylanadi. Kampir yetib kelishi bilan yana o’ynoqlab yugurib ketadi. Yo’lda uchragan mushuklarni tiraqaylatib quvib, nim qizil tilini osiltirgancha hansirab qaytib keladi. Daraxtlardagi musichalarga irg’ishlab akkillaydi. Ariqdan shapillatib suv ichadi. Ba’zan yo’l chetiga chiqib, paxsa devor tagini ho’l qilib qaytadi. Velosiped minib o’tgan bolalarga ergashib uzoqlarga ketib qoladi.

Kampir uning qiliqlariga andarmon bo’lib yo’l yurganini sezmaydi. Qorako’z donlab yurgan tovuqlarni qaqag’latib, to’rt tarafga to’zg’itib yuboradi. Yo’lda uchragan itlar bilan iskashib, quvlashmachoq o’ynaydi. Ko’cha betidagi uy ostonasida tinmay akillayotgan kalamushdek kuchukni tuproqqa qorishtirib bulg’aladi. Ariq bo’yidan qo’porib tashlangan to’ngak soyasida yotgan bo’ribosar itga ham zo’rlik qilmoqchi bo’lgandi, ta’zirini edi. Bo’ribosar uning gardanidan tishlab, uloqtirib tashladi.

Yo’l o’rtasiga borib tushdi, tuproqqa qorishdi.

Kampir boshini sarak-sarak qildi.

–Hoy, jinni, senga kim qo’yibdi otang tengi it bilan olishishni!

Qorako’z unga qaray olmadi. Yo’lning bu yog’iga ma’yus alpozda, yugurmay, ohista ketdi. Baribir Qorako’z it-da, itligini qiladi. Bir qora itning dumini hidlab, ochiq turgan eshikdan kirib ketdi. Bir ozdan keyin uning vangillagani eshitildi. Eshikdan chiqayotganda ichkaridan otilgan eski tufli qoq beliga tushdi.

Katta yo’lga chiqishdi. Bu yo’lning o’ng yog’i Chirchiqqa, chap yog’i Toshkentga olib boradi. Oldinlab ketgan Qorako’z, qayoqqa yuraylik, degandek, kampirga qaradi.

–Abdumalik akangnikiga boramizmi, Dilbar opangnikigami? Dilbar opang domda turadi. Itdan hazar qiladi. Seni uyiga kiritmaydi. Endi nima qilamiz? Mayli, shunikiga boraylik. Yotib qolmaymiz. Chiqqunimcha hovlida bolalar bilan o’ynab turasan.

Qorako’z bu gaplarga tushunadi. Har gal ko’cha boshiga kelganda, albatta, kampir shu gaplarni takrorlaydi.

Olisdan baland imoratlarning qorasi ko’rindi. Qorako’zning sabri chidamadi. Ildamlab ketdi. Kampir unga yetolmay halloslab qoldi. Qorako’z yugurib emas, g’ildirab ketayotganga o’xshaydi. Bir zumda ko’rinmay ketdi.

Uchinchi qavatning boloxonasida o’ynayotgan bolalar Qorako’zni ko’rib, buvim kelyapti, deb qiyqirishdi. Tapir-tupur qilib zinaning ikki poyasini bitta qilib, pastga yugurib tushishdi. Bittasi Qorako’zga konfet, bittasi sergo’sht suyak berdi. Birpasda hovli bolalarga to’lib ketdi. Qorako’zning boshini, orqasini silashdi. U erkalanib turib berdi. Boloxonada Dilbarxon ko’rindi. Onangiz kelyapti, degan xushxabar olib kelgan Qorako’zga mehr bilan boqdi. Unga qand tashladi.

Nihoyat, hansirab kampir yetib keldi. Bolalarga qurt, yong’oq, turshak ulashdi. Qorako’z ham umidvor bo’lib qo’liga qaradi.

–Senga yo’q, bevafo! Meni yo’lga tashlab ketgansan. Orqangdan halloslab yugurib, tilim og’zimga sig’may qoldi.

Qorako’z gunohkorona bosh egib turdi. Kampir konfet tashladi. Qorako’z ilib oldi-yu quvonchdan hovlini shamoldek aylanib chiqdi. Kampir qizi bilan kechgacha ezilib gaplashdi. O’g’lini eslab ko’z yosh ham qilib oldi. Qumrining betoleligidan, men bir balo bo’lib ketsam, u sho’rlik nima bo’ladi, deb afsus-nadomatlar qildi. Gap orasida Qorako’z esiga tushib, ovqat-povqat berdingmi, deb so’rab qo’yardi. Kampir asr namozini o’qib, ketishga shoshildi.

–Endi ketay, shom namozini uyginamda o’qirman.

–Ovqat qilyapman, oyijon, yeb keting. Bir kechagina yotib ketsangiz nima bo’ladi. Uyingizni bo’ri yeb ketarmidi!

Kampir tugunni qo’ltiqlab pastga tushdi. Hovlida bolalar bilan yayrayotgan Qorako’zning ketgisi kelmaydi. Bolalar tuflab uloqtirgan kaltakni o’tlar orasidan topib keladi.

Kampir yo’lga tushdi. Qorako’z erkalanib, irg’ishlab goh undan o’zib, goh orqada qolib qulog’ini qashlaydi.

Uyda Saodat ayaning yillab qalbida qalashib yotgan g’uborlarini tarqatadigan, ko’ksidan tog’dek bosib yotgan armonlarni ushatadigan olamshumul bir yangilik kutib turardi.

U uyiga yaqinlashganda eshigi oldida u yoqdan-bu yoqqa shoshib yurayotgan odamlarni ko’rib, yuragi hapqirib ketdi. Qadamini tezlatdi. Eshik oldida turganlar unga, qulluq bo’lsin, sevinib qoldingizmi, qariganingizda dilingizga yorug’lik tushgani muborak bo’lsin, deyishardi.

Kampir hajga ketayotganlarga pensiyadan yiqqan pullarini «hoji badal» uchun berib yuborgan edi. Haj qabul bo’ldi, degan xushxabar kelgan bo’lsa kerak, o’zingga shukr, Allohim, deb ostona hatladi.

Shoxiga katta lampochka osilgan tut tagidagi supada Yoshi oltmishlardan oshgan bir notanish odam o’tirardi. Uning ko’zlari... bundan o’ttiz ikki yil oldingi Bo’rixonning ko’zlari edi. Kampir, voy bolam, deb unga talpindi. Supaga yugurib bordimi, uchib bordimi, bilmaydi. Bag’rida o’g’lini ko’rdi. Undan aroq va sham yoqilgan uyning hidi kelardi. Kampir buni sezmasdi. G’oyibining hozir bo’lganidan mast-alast edi. Karaxt edi, baxtiyor edi. O’g’lining boshlariga, yelkalariga ko’z yoshlari to’kilardi.

O’g’li uning bag’ridan chiqishga urinar, ammo kampirning qoq suyak, chayir qo’llari uni bo’shatmasdi.

–Nu zachem, zachem plachesh, mama, vot i priyexal, xvatit, xvatit, –derdi o’g’li.

Ona bu gaplarni eshitmasdi. Eshitganda ham baribir tushunmasdi.

Kampir hushini yig’ib, bolasini bag’ridan bo’shatdi. Serrayib turgan Qumriga:

–Nega baqrayib turibsan, Rahmon qassobni chaqir, bolamning oyog’i tagiga og’ildagi qo’yni so’ysin! Qo’shnisinikida telefon bor, aka-ukalaringga, singillaringga, akam keldi, deb xabar qil!  –dedi.

Qorako’z kampirning oyog’i tagiga o’tirib olgan. Bu notanish odamga g’ashlik qilib tinmay irillardi.

–Qayoqlarda yurganding? –dedi kampir o’g’liga. O’g’li onasi nima deyayotganini tushunmay yelka qisdi. Tushunmadingmi? Sen boshqa odam bo’lib ketibsan.

Kampir uning yuzlariga qarab ezilib ketdi. Qarib, adoyi tamom bo’pti. Basharasiga ham o’sha tomonlarning nuqsi urib, o’zbekligi qolmabdi. Ellik bir yoshda yetmish yashar chol bo’lib qo’ya qopti.

Rahmon qassob allaqayoqqa ketib qolgan ekan, topib kelishdi. Ko’cha tomonda qo’sh mashinaning gurillagani, o’g’il-qizlarining ovozlari eshitildi.

Abdumalik qo’y yetaklab kirdi. Qizlari, kuyovlari karton qutilarda, xaltalarda meva-cheva, olma-uzum ko’tarib kirishdi. Bir zumda hovli gavjum bo’lib qoldi.

Bo’rixon ukalarini ham, singillarini ham tanimadi. Ular ham buni tanishmadi.

Bo’rixon begona uyga kirib qolgan odamdek qovushmay turardi. U ukalariga, singillariga nima deyishni bilmasdi. To’g’ri, nima deyishni bilardi. Ammo til bilmasa nima qilsin? O’ylab-o’ylab, «Salyam!» dedi. Jigarlari kulishni ham, yig’lashni ham bilmay hayron turib qolishdi.

Qassob og’ildan kattakon, boquvdagi qo’yni sudrab chiqdi. Bo’rixonning oyog’i tagiga yotqizib, ukam, qani bir fotiha bering, dedi. E, darvoqe, o’zbekcha bilmasligingizni esimdan chiqaribman, qani, omin denglar, kampir enamizning umrlari uzun bo’lsin, g’oyiblari hozir bo’lgani rost chiqsin, omin!

Qassob shunday deb qo’yning bo’g’ziga pichoq tortdi.

–Ну зачем зачем? –dedi Bo’rixon. –ведъ барана жалко, все равно я столъко мясо не съем! У нас баранину не едят

To yarim kechagacha kampirning hovlisi to’yxonaga aylanib ketdi. Tarqash paytida Abdumalik akasini mehmonga taklif qildi.

Hovli jimib qoldi. Qumri ona-bolaga supaga joy solib berdi. Kampir bolasiga tikilib mijja qoqmadi. Bo’rixon to’ygunicha ichgan edi. Og’zidan gup-gup aroq hidi kelib turibdi. Kampir ro’molining uchi bilan burnini berkitgancha o’tiribdi. Rostdan ham shu odam mening bolammi, deb o’ylardi kampir. Qarib ketibdi, sochlari to’kilib, boshining yarmi yalang’ochlanib qopti. Ko‘p ichadigan odamlardagina bo’ladigan zaxil bir befayzlik zohir edi uning yuzlarida. Ko’zlarining tagi salqigan, tishlari tamakidan jigarrang tusga kirgan. U otasi o’tgan uyda, tuqqan onasiga, jigarlariga begona bo’lib beparvo yotibdi.

Saodat kampir uni chaqaloqligida xuddi shu supada beshikka belab tebratardi. Uch yoshga kirguncha shu supada bag’rida olib yotgan edi. Bo’rixon do’mboqqina bola bo’lgandi. Uni yomon ko’zdan asrasin, deb kiyimlariga tumor-u ko’zmunchoqlar taqib qo’yardi. Sultonimga atab unga kokil qo’ygandi. Olti yoshga to’lganda uni er-xotin Turkistonga olib borib hazrat Yassaviy maqbarasining shayxiga ataganlarini berib, kokilini kesdirishgan, qo’y so’yib xudoyi qilishgan edi.

Bo’rixon u yonboshidan bu yonboshiga ag’darildi. Shunda... shunda uning ustidagi oq choyshab sirg’alib yelkalari, ko’ksi ochilib qoldi. Kampir badanidan chayon o’rmalagandek seskandi. O’zini orqaga tashladi.

Bo’rixonning bo’ynidagi zanjir uchida but yaltiradi. Kampirning ko’zlari tindi. Bir dam uni shuur tark qildi. Telbadek sapchib o’rnidan turdiy-u ayvon tomonga chekindi...

Bo’rixon armiya xizmatini o’tagandan keyin ham uyga qaytmadi. O’rmon ichkarisidagi qishloq butxonasi qo’ng’iroqchisining erdan qolgan qiziga oshiq-u beqaror bo’lib qoldi.

Qallig’ining otasi, boshqa dindagi odamga qizimni bermayman, deb turib oldi. Qiz Bo’rixonni xristian diniga kirishga undadi. Ishq-muhabbatdan ko’zini parda bosgan Bo’rixon hech ikkilanmay rozi bo’ldi. Uni cherkovda cho’qintirishdi. Keyin cherkov oqsoqoli kelin bilan kuyovga toj kiydirib, nikoh o’qidi.

Ana shundan keyin Bo’rixon xotini, qaynonasi bilan har kuni cherkovga borib cho’qinadigan bo’ldi. Qaynotasi o’lgandan so’ng uning o’rniga cherkov qo’ng’iroqchisi qilib qo’yishdi. Nimaiki ish bo’lsa, barini u bajaradigan bo’ldi. Piligi so’xta bo’lgan shamlarning uchini qaychilaydi, yonib tamom bo’lganlarini almashtiradi.

1970- yilning kech kuzida bir musulmon bolasi dindan chiqdi...

Oh, otaginasi tirik bo’lganda shu supa ustida bolta bilan chopib tashlardi-ya! Kampir ayvon tomon tisarilib borar ekan, ana shunday o’ylardi. U ayvonga yetolmay hushidan ketib yiqildi. Qorako’z uning atrofida yurib aylanardi. Qumri yotgan uyning eshigini timdalab, uni uyg’otmoqchi bo’ldi. Qumri uyqusini buzgan itni qarg’ay-qarg’ay hovliga chiqdi. Qorako’z uning etagidan tortib, kampir yotgan joyga sudradi. Qumri onasining behush yotganini ko’rib qo’rqib ketdi. Qarib, mushtdekkina bo’lib qolgan onasini dast ko’tarib ayvonga olib chiqdi. Boshi ostiga yostiq qo’yib, suv ichirdi. Yelkalarini uqaladi. Kampir ko’zini ochdi. Hali tong yorishmay turib, Abdumalik mashinada kelib akasini olib ketdi. Unga Toshkentning mustaqillikdan keyingi manzarasini ko’rsatmoqchi, Chorsu bozoridan uning bolalariga sovg’a-salomlar olib bermoqchi edi.

Bo’rixon uchun O’zbekistonda mustaqillik bo’ldimi, bo’lmadimi, baribir edi. U o’zga yurtning fuqarosi, o’zga e’tiqodning sig’indisi edi. Tug’ilgan yurtga muhabbat tuyg’usi uni tark qilganiga ko‘p yillar bo’lgan. Ona tili qadim-qadim zamonlardayoq unutilib ketgan Shumer tili qatori tumanlar orasida qolib ketgandi.

Ertalab kampir hech narsa bo’lmagandek o’rnidan turdi. Qumri qarasa, onasining qolgan qora sochlari ham bir kechada oqarib, ajinlari ko‘payib ketibdi.

Qumri onasining nega bunaqa bo’layotganini bilib turardi. Boya akasi tong yorishmay hovli etagidagi yong’oq tagida devorga qarab cho’qinayotganini ko’rib hayron-u lol qolgandi. Ayollar umuman titimsak xalq bo’ladi. Akasi Abdumalik bilan hovlidan chiqib ketgach, ichkari uyda turgan chemodanini titkiladi. Shunda sariq baxmalga o’ralgan bir narsaga ko’zi tushdi. Ushlab ko’rdi. Qutichaga solingan narsa to’pponcha emasmikan, deb baxmal tugunni yechib qaradi. U xristianlarning muqaddas kitobi Injil edi. Uni ushlagan qo’llari kuyayotgandek shoshib yana baxmalga o’rab qo’ydi.

Kampir bomdod namozini o’qiyotib, har sajdaga bosh qo’yganida joynamozga ko’z yoshlari tomardi. U joynamoz burchagini qayirib, eriga atab qur’on tilovat qildi. Baxti chopmagan Qumriga bag’ishlab shu farishtaginaning yo’lini och, deb Allohga iltijolar qildi. G’oyibdan hozir bo’lgan o’g’lining nomini tilga ham olmadi.

Saodat aya shu bolasiga to’lg’oq tutayotganda oftob charaqlab turardi-yu, yomg’ir sharros quyayotgan edi. Derazadan hovliga qarab turgan doya xotin: «Bo’ri bolalayapti», degandi. Shuning uchun ham o’g’liga u Bo’rixon deb ism qo’ygandi. Oradan ellik bir yil o’tib, bu bolani men emas, bo’ri tuqqan ekan, degan xayolga bordi.

–Oyi, kiyinasizmi? Abdumalikning mashinasi hozir kelib qoladi. O’g’lingiz tayinlab ketgan.

–O’zing boraver, men shu yerda qolaman, –dedi kampir.

–Axir, akam, kechqurun poyezdga chiqadi. Xayrlashmaysizmi?

–O’zi kelgan, o’zi ketaveradi. Mashina kelsa, chemodanini tashlab qo’y. Bu uyga endi qaytib kelmasin, –dedi kampir qat’iy qilib.

–Oyijon-ey, juda qahringiz qattiq-da! Bugun ketadi, qaytib ko’ramizmi-yo’qmi, bolam-bo’tam, deb kuzatib qo’ya qolsangiz nima qiladi-ya! –dedi zorlanib Qumri.

–Bu bolani men emas, bo’ri tuqqan... Bir marta dadam qani, deb so’ramadi-ya! Qandoq ota edi-ya rahmatli.

Ko’chadan mashina ovozi keldi. Qorako’z o’qdek otilib chiqib ketdi. Bir ozdan keyin kampirning nevarasi Abdunabining atrofida gir aylanib kirib keldi.

–Iya, hali ham kiyinmay o’tiribsizmi? Uyimiz qarindosh-urug’larga to’lib ketdi. Dadamning o’rtoqlari ham kelishgan. Qani, bo’la qolinglar!

–Men bormayman, –dedi kampir. –Qumri boradi.

Chemodan o’lgurni ola ketinglar.

–Iya, qiziq bo’ldi-ku! Amakim bugun ketadilar-ku!

Kampir indamay uyga kirib ketdi, keyin derazadan boshini chiqarib:

–Sen boraver, bolam. Men bilan o’tirib qon bo’lib ketding. Jigarlaring bilan birpas yozilib kelasan, –dedi Qumriga.

Mashina ketdi. Kampir hayhotdek hovlida bir o’zi qoldi. Uning ko’ksiga allaqaydan kelib tushgan bir parcha muz kechadan beri erimay, vujud-vujudini qaqshatardi.

U uyga kirib tugun ko’tarib chiqdi. Undan Bo’rixonning go’dakligida, bolaligida kiygan kiyimlarini olib qaradi.

Ilgari kampir ba’zi-ba’zida bu kiyimlarni hidlab yig’lardi. Endi ko’ksidagi muz uni yig’lashga qo’ymadi. U hovli o’rtasiga xazon to’plab gugurt chaqdi. Gurillab yonayotgan gulxanga Bo’rixonning kiyimlarini birma-bir tashlay boshladi. Gulxanda Bo’rixonning bolaligi yonardi. Qorako’z gulxan atrofida aylanar, goh alanga taftiga chidolmay nari ketardi. Bir bo’xcha kiyim zum o’tmay yonib kulga aylandi. Shamol kuyindilarni hovlining to’rt tarafiga uchirib ketdi.

Qumrining ko’ngli bir nimani sezdimi, ko’cha boshiga yetmay mashinadan tushib qoldi.

Uyga kelganda, onasi kaftini iyagiga tirab, qimirlamay o’tiribdi. Qorako’z uning xayollariga sherik bo’lgandek, u ham old oyoqlariga dahanini qo’ygancha ko’zlarini yumib, qimirlamay yotibdi. Qumri u yoq-bu yoqqa qaradi. Hovlidan kuygan latta hidi kelyapti. Qo’shnilardan birortasi eski-tuskilarni yondiryapti shekilli, deb o’yladi. Hovlining supradek joyi qorayib qolganini ko’rib hayron bo’ldi. Yaqin borib qarasa, qoraygan yerda bolalar ko’ylagiga qadaladigan o’n-o’n beshta qovjiragan tugma sochilib yotibdi. Qumri nima bo’lganini bildi. Ichidan zil ketdi.

–Oyi, –dedi u, –nima ovqat qilib beray? Ertalab ham hech narsa tatimadingiz. Bunaqada toliqib qolasiz-ku.

Kampir boshini sarak-sarak qildi.

–Ishtaham yo’q, bolam. Ichim to’la muz. Tanamga asta tarqalyapti.

Qumri qo’rqib ketdi.

–Ko‘p kuyinmang endi, bo’lar ish bo’ldi. Xudoning irodasi bu.

–E, qizim-a, bola tug’magansan-da, bilmaysan! Kampir qiziga hech qachon «tug’magansan» deb aytmagan. Aytsa, ta’na qilayotgandek bo’lardi. Qizining shundoq ham dardi ichida. Bu gapni begona aytsa chidash mumkindir. Ammo o’z onang aytsa, yuragingni kimga ochasan? Qumri onasining gapini malol olmadi.

–Farzand dog’i yomon bo’ladi, bolam.

–Axir akam tirik-ku, shukr qilmaysizmi?

Kampir uning gapini cho’rt kesdi:

–U yo’q endi!

Kampir so’zini oxiriga yetkaza olmay yonboshiga bexush yiqildi. Qorako’z bezovtalanib sapchib turib ketdi. Qumri onasini ko’tarib, ko’rpacha ustiga yotqizdi.

Eshik taqilladi. Qorako’z darvoza tomon yugurdi. Qumri onasi bilan ovora edi.

Hovliga mahalla machitining imom-xatibi bilan mutavallisi kirdi. Kampirning ahvolini ko’rib, bir-biriga qarab olishdi.

–Qizim, –dedi mutavalli, –bemavrid kelib qopmiz.

Onaxondan suyunchi olmoqchi edik.

Ular ayvon oldiga kelishdi. So’nggi nafasini olayotgan kampirga:

–Onajon, kecha muborak haj safaridan qaytdik. Sizning hajingiz qabul bo’ldi, –deyishdi.

Imom-xatib Saodat ayaning «Hoji badal» bo’lgani to’g’risidagi hujjatni uzatdi.

Kampir qo’lini ko’tara olmadi. Ko’zini arang ochib, o’zingga shukur, Allohim, deya oldi, xolos. U qiziga bir nima demoqchi bo’lgan edi, tili kalimaga kelmadi.

Qumri uning nima demoqchiligini bildi. Yugurib uyga kirdi-yu ikkita ohorli to’n ko’tarib chiqdi.

–Oyim shu kunga atab saqlab yurgan edilar.

U shunday deb ikkovining yelkasiga to’n tashladi.

Kampir ikki kun shu alpozda yotib, sal o’ziga kelgandek bo’ldi. Tilga kirdi.

Aslini olganda, uning umri tugagan edi. Bu xushxabar uning tugab borayotgan umriga umr ulagan edi. Bu hol shamning o’chish oldidan bir lop etishiga o’xshardi.

–Ukalaringni, singillaringni chaqir! Vasiyat qilib qo’yay.

Sen qo’rqma, qizim. O’lim haq. Bu jon degani Allohning tandagi omonati. Undan qochib qutulib bo’lmaydi. Puf etadi-yu, chiqadi-ketadi.

Kampirning bolalari yetib kelishdi. Qumri onasining orqasiga yostiq qo’yib berdi. Qator o’tirgan bolalariga, nevaralariga qarar ekan, kampir mamnunlik bilan:

–Xudoga shukr, tobutim oldida boradigan hassakashlarim ko‘p ekan, –dedi. –Eshitinglar, bolalarim. Abdumalik, endi bularga sen ota o’rnida otalik qilasan. Qumri, qizim, endi sen mening o’rnimga qolasan. Abdunabini shu hovlida uylantiringlar. Yilimni kutib o’tirmay to’y qilaveringlar. Shundoq qilsalaring, arvohim shod bo’ladi. Abdunabi kelin bilan Qumrining oldida qolsin. Shu uy uniki. Onam go’rida tinch yotsin, desanglar Qumrini also yolg’izlatib qo’ymanglar.

Kampirning lablari quruqshadi. Qumri piyoladagi suvga paxta botirib og’ziga tomizdi.

–Shoshib turibman, bolalarim. Meni otalaring oldiga olib ketishga kelishyapti. Endi buyog’ini eshitinglar. Hamma tadorigimni ko’rib qo’yganman. Yilim otguncha bo’ladigan marosimlarga yetarli pulni Qumriga berib qo’yganman. Qizim, qulog’imdagi ziragimni, mahsi-kovushimni g’assolga bergin. –U endigi aytmoqchi bo’lgan gapidan iymandi shekilli, jilmaydi.

–Azaga kelgan xotinlar oldida xunugim chiqib yotmayin, qoshimga o’sma...

Kampir shu jilmaygancha ichidagi muz erimay osongina jon berdi.

Hovliga tumonat yig’ildi. Unga «Hoji ona» deb janoza o’qishdi. Tobutni ko’tarishayotganda Qorako’zni qabristonga bormasin, yomon bo’ladi, deb qo’shnining hujrasiga qamab ketishdi.

Kampirning qirqi o’tgandan keyingina hovlidan odam oyog’i tovsildi. Egasi ketib fayzi yo’qolgan hovlida Qumri va Qorako’z mung’ayib qolishdi.

Bir kun Qorako’zning mijjalarida yosh ko’rib Qumrining yuraklari ezilib ketdi. Qorako’zga qo’shilib u ham yig’ladi. Asta qo’l yuborib, uning boshlaridan siladi. Oldin bu itni jinidan ham yomon ko’rardi. Necha marta kosov bilan urgan. Oyog’i ostida o’ralashganda tepib yuborgan. Qorako’z ham uni unchalik suymasdi.

Ana endi ikki munglig’ bir-biriga qarab yum-yum yosh to’kishyapti.

Qorako’z endi kechalari daydib ketmay qo’ydi. Har kuni hali tong yorishmay turib (kampir bomdodga turganda) uyg’onib ketardi.

Kampirning bolalaridan ikkitasi Toshkentda, bittasi Chirchiqda, ikkitasi Qibrayda yashaydi. U tong otgandan to kun botguncha hammasining uyiga borardi. Kampirni topolmay, horib-charchab qaytib keladi.

Bugun ham tong sahardan Qorako’z chiqib ketdi. Pildiragancha Chirchiq tomonga yo’l oldi. Kimyogarlar shaharchasida kampirning kenja qizi turadi. O’g’li magnitofon jinnisi. Hammaning ovozini tasmaga yozib yuradi. Shu yil bahorda buvisining ovozini ham bildirmay yozibdi. O’shanda kampir supada o’tirib, allaqayoqlarda daydib kelgan Qorako’zga tanbeh berayotgan edi.

Qorako’z Kimyogarlar shaharchasining eng chekkadagi «dom»ga yetib kelganda kampirning nevarasi shisha bankada sut olib kelayotgan edi. Qorako’z unga dumini likillatib yaltoqlandi. Unga ergashib uchinchi qavatga chiqdi. Uyga kirmay qaytib tushdi. Bir ozdan keyin kampirning ovozi eshitila boshladi. Qorako’zning qulog’i ding bo’ldi. Yaqin ikki oydan beri yo’qotgan qadrdon kishisining ovozini eshitib yig’layotgandek g’ingshidi. Qorako’z uchinchi qavatga otilib chiqdi. Eshikni timdalab vovulladi. Yana qaytib tushdi. Boloxonaga qarab vovullayverdi, vovullayverdi...

Magnitofondan kampirning ovozi kelardi.

«Qorako’zgina, qayoqlarda sanqib yuribsan? Hech uyda o’tirasanmi-yo’qmi? Qorning ham ochgandir? Tentakkina. Gapimga quloq sol, nega beozor musichani quvasan?..»

Qorako’z akillar, yerni timdalab orqasiga tuproq otardi. Shu hovlida kecha to’y bo’lgandi. Shirakayf yigitlar mikrofonni baland qo’yib, hech kimni uxlatmagan edi. Uyquga to’ymagan odamlarga tong mahali akillayotgan itning bu qilig’i malol kelardi. Quturgan bu it qayoqdan paydo bo’ldi, uni yo’qotish kerak, deb o’ylashardi.

Qorako’z odamlarni jonidan bezor qilib, tinmay vovullar, u yoqdan-bu yoqqa yugurib, akillagani akillagan edi.

–Daydi itlarni tutadiganlarni chaqirish kerak, –dedi birinchi qavat boloxonasiga choyshab yopinib chiqqan kasalmand bir kishi.

–Quturgan bu, bolalarni tishlab olmasin-da! Uni otib tashlash kerak! Hoy, kimning miltig’i bor? –deb asabiy qichqirdi uchinchi qavatdan bittasi.

Kampirning ovozi hamon eshitilib turibdi. Qorako’z akillashini qo’ymaydi.

Shu payt to’rtinchi qavatdan kimdir varanglatib o’q uzdi.

Qorako’z vangillab yonboshiga ag’darildi. Orqa oyog’ini bir-ikki silkitib jimib qoldi.

Magnitofon tasmasi hamon aylanardi.

«... Qorako’z o’lmagur, Majnungina, yana qayoqqa ketyapsan? Ma’shuqalaring oldigami? Kelinni qachon ko’rsatasan? Laylingni bir olib kel, ko’ray... »

Qorako’z kampirning ovozi kelayotgan boloxona tomonga yuzini burgancha jonsiz yotardi.

 1999- yil, yanvar


Ushbu realistik hikoyani nechta yulduzcha bilan baholaysiz?


Ma'lumot
2016, 22-Dekabrda yuklangan

127 marta ko'rildi

1 kishi kutubxonasiga qo'shdi


Tayanch tushunchalar:
qorako'z kampir qumri bo'rixon uy hovli ko'cha tong
Muallif
Said Ahmad

Said Ahmad

(1920-2007) Adibning aksar hikoya, qissa va romanlari xalqning yaqin o’tmishda kechgan murakkab hayotini, olijanob insonlarning el-yurt manfaati uchun mardona kurashlarini aks ettiradi. Dramatik turdagi asarlari, xususan, «Kelinlar qo’zg’oloni» komediyasi dunyo teatrlari sahnasida e’tibor qozongan. Hajviy ifoda yo’sini Said Ahmad ijodining muhim qirralaridan biri.

Batafsil


Yangi Realistik hikoyalar Said Ahmad Realistik hikoyalari Said Ahmad asarlari